طبق تعریف قانون حمایت از حقوق مصرف‌کننده‌، مصرف‌کننده هر شخص حقیقی و یا حقوقی است که کالا یا خدمتی را خریداری می‌کند و حقوق مصرف‌کننده نیز عبارت است از، حقوقی که همه عرضه‌کنندگان کالا و خدمات منفردا و متضامنا از حیث صحت، کمیت، کیفیت و سلامت کالا و خدمات عرضه شده مطابق با ضوابط و شرایط مندرج در قوانین و یا مندرجات قرارداد مربوطه یا عرف می‌بایست در مورد هر شخص حقیقی یا حقوقی که کالا یا خدمتی را خریداری می‌کنند در معاملات رعایت کنند که مصادیق آن توسط سازمان حمایت تعیین خواهد شد.

به گزارش پایگاه آموزشی مهداد، بحث حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان از اهدافی است که دولت ها برای تامین منافع عمومی جامعه با اعمال سیاست های حمایتی خود از آنها در مقابل خیل وسیع تولید و عرضه کنندگان کالا و خدمات دنبال می کنند. 

جایگاه مصرف‌کننده در حقوق ایران

برای دانستن حقوق مصرف‌کننده، ابتدا باید دانست که حقوق مصرف‌کننده چیست، مصرف‌کننده چه کسی است و با چه کسانی سر و کار دارد. طبق تعریف قانون حمایت از حقوق مصرف‌کننده‌، مصرف‌کننده هر شخص حقیقی و یا حقوقی است که کالا یا خدمتی را خریداری می‌کند و حقوق مصرف‌کننده نیز عبارت است از، حقوقی که همه عرضه‌کنندگان کالا و خدمات منفردا و متضامنا از حیث صحت، کمیت، کیفیت و سلامت کالا و خدمات عرضه شده مطابق با ضوابط و شرایط مندرج در قوانین و یا مندرجات قرارداد مربوطه یا عرف می‌بایست در مورد هر شخص حقیقی یا حقوقی که کالا یا خدمتی را خریداری می‌کنند در معاملات رعایت کنند که مصادیق آن توسط سازمان حمایت تعیین خواهد شد.

وظایف تولید کنندگان و فروشندگان در برابر مصرف کنندگان 

درباره وظایف تولید کنندگان و فروشندگان در برابر مصرف کنندگان باید گفت زمانی که کارخانه‌ای جنسی را تولید می‌کند، برای اطمینان مصرف‌کننده از سلامت جنس، برای کالای خود خدمات پس از فروش، ضمانت‌نامه و امور این چنینی را قرار می‌دهد که این ضمانت‌نامه طبق تعاریف قانون مذکور سندی است که تولیدکننده، واردکننده، عرضه‌کننده یا تعمیرکننده هر دستگاه فنی به خریدار یا سفارش‌دهنده کالا و خدمات می‌دهد تا چنان چه ظرف مدت معین عیب یا نقص فنی در کالای فروخته شده یا خدماتی که انجام شده مشاهده شود، نسبت به رفع عیب، یا تعویض قطعه یا قطعات معیوب و یا دستگاه بدون اخذ وجه و یا پرداخت خسارات وارده اقدام کند. 

این ضمانت‌نامه باید در بر‌دارنده مدت و نوع ضمانت باشد و همراه با صورت حساب فروش که در آن قیمت کالا یا اجرت خدمات و تاریخ عرضه درج شده باشد، به مصرف‌کنندگان ارایه شود. همچنین فروشندگان موظفند اطلاعات لازم شامل‌ نوع‌، کیفیت‌، کمیت‌، آگاهی‌های مقدم بر مصرف‌، تاریخ تولید و انقضای مصرف را در اختیار مصرف‌کنندگان قرار دهند.

ابزارهای نظارتی دولت

اگر چه تمام این قوانین در جهت حفظ حقوق مصرف‌کننده وجود دارد، گاهی پیش می‌آید که این گروه‌ها کار خود را به درستی انجام نمی‌دهند. به طور مثال برچسب‌های نادرستی بر روی کالا الصاق می‌کنند یا کالایی را در انبار خود نگهداری می‌کنند که همان احتکار است و چون این امور گاهی به دست شرکت‌های بزرگ انجام می‌شود، مصرف‌کننده به تنهایی توانایی روبه‌رویی با این گونه شرکت‌ها را ندارد. در این گونه موارد دولت از طریق ارگان‌های مختلفی که در نظر گرفته است، برای حمایت از حقوق مصرف‌کننده وارد عمل می‌شود و سعی در نظارت دارد. به طور مثال از ابزارهایی مانند تعزیرات حکومتی، دادگاه‌ها و شوراهای رقابت استفاده می‌شود.

قوانین حمایتی

البته قوانین مختلفی درباره حمایت از حقوق مصرف‌کننده وجود دارد، این قوانین از جنبه‌های مختلفی به حمایت از حقوق مصرف‌کننده می‌پردازد. به طور مثال مقررات مربوط به فعالیت موسسه استاندارد که طبق این مقررات سیاست این موسسه بر روی استاندارد اجباری انواع کالاست و در غیر این صورت کالای مربوطه ضبط خواهد شد. همچنین استانداردسازی سبب ارتقای سطح کیفیت محصول می‌شود. استاندارد بودن انواع کالاها و عرضه محصولات دارای ایمنی لازم باعث می‌شود که در پی کاهش یافتن آسیب‌های ناشی از مصرف کالاهای عرضه شده به مصرف‌کنندگان، تعداد دعاوی مصرف‌کنندگان نیز کاهش یابد. همچنین در این مورد قانون تعزیرات را داریم که به خاطر شرایط حاد بازار، سال‌های قبل به وجود آمد که ناظر بر اعمالی مانند گران‌فروشی احتکار و... است و اخیرا هم در بحث قاچاق کالا و ارز استفاده می شود. از موارد دیگر قوانین در این حوزه می‌توان به قانون نظام صنفی نیز اشاره کرد و در قانون مجازات هم قوانینی از این دست وجود دارد. هم‌چنین قانون تشدید مجازات کلاهبرداری و قانون اجرای سیاست‌های اصل 44 قانون اساسی که شورای رقابت در نتیجه آن به وجود آمده است، وظیفه دارد فضای سالم را برای رقابت شرکت‌ها به وجود آورد.

وضعیت حقوق مصرف‌کننده در ایران

در حقوق ایران بعد از طرح مفهوم مصرف‌کننده و ضرورت حمایت از او در دکترین حقوقی، قوانینی در این خصوص به تصویب رسید و در کنار برخی سازمان‌ها که پیش از این وجود داشت، مجموعه ای از حقوق را به همراه ضمانت‌اجراهای آن برای مصرف‌کننده به وجود آورد. مهم ترین متن قانونی در این خصوص را باید قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان دانست که در تاریخ 1388/07/11 تصویب شد. علاوه بر آن، قانون حمایت از حقوق مصرف‌کنندگان خودرو، ‌قانون تاسیس سازمان حمایت تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان و آیین‌نامه‌های آن را نیز باید به عنوان قوانین مرتبط نام برد. همچنین برخی قوانین به صورت خاص و موردی به حقوق مصرف‌کنندگان اشاره دارند، قانون نظام صنفی چنین وضعی دارد.

باید از ضمانت کالا حمایت شود

در پایان باید این نکته را مورد توجه قرار داد که در بحث تولیدات داخلی و حتی خارجی صیانت از حقوق مصرف کنندگان در قالب حمایت از اصالت کالا و کیفیت آن نقش مهمی در حفظ حقوق مصرف کننده دارد. ‌این کار نه تنها به سود حفظ حق مصرف کننده در استفاده ا ز کالا های با کیفیت می شود بلکه موجب حمایت از تولیدات به ویژه تولیدات داخلی آن هم بر اساس حمایت از تولید کار و سرمایه ایرانی، می شود. در کل اصالت کالا یعنی حمایت از تولید و جلوگیری از قاچاق کالا و حتی حمایت از واردات درست کالا از مبادی رسمی است.

مصرف کننده کیست و حقوق مصرف کننده چیست؟